يا قصىّ لمظلوم بِضاعته * ببطن مكَّة نائى الدارَ و النَّفَر واشْعُث مُحْرمٍ لَم يُقْضَ حُرْمَتُه * بين المقامِ و الركنِ و الحَجَرِ « 1 » آنگاه زبير بن عبد المطلب قريش را دعوت به حلف الفضول در خانهء عبد الله بن جدعان كرد ، آنگاه آنان حق زبيدى را از عاص بن وائل گرفتند . « 2 » آنها اعلام كردند : نسبت به هركس در مكه ظلمى شود آنها از مظلوم دفاع خواهند كرد ، چه ظالم از رؤسا باشد چه از ضعفا ، چه از قبيلهء ما باشد و چه نباشد ، چه بنده و غلام باشد چه حرّ و آزاد . « 3 » موارد ديگرى نيز از حق ستانى كه توسط اين همپيمانان صورت گرفته ، نقل شده است . « 4 » همان‌طور كه گفته شد ، حلف الفضول تنها پيمانى است كه براى دفاع از حق مظلوم منعقد شده است ، در ساير پيمانها حق و باطل مطرح نبوده و همپيمان ، چه ظالم باشد چه مظلوم ، مورد حمايت قرار مىگرفت . « 5 » احتمالًا پيمانهاى اقتصادى نيز وجود داشته است ؛ پيمان قريش با ثقيف از اين قرار بود كه قريش از باغات طائف بهره گرفته و ثقيف نيز در حرم الهى شريك شوند . « 6 » محمد بن حبيب فهرست كاملى از حلفهاى جاهلى را به دست داده است . « 7 » بر اساس اين حلفها ، بسيارى از قبايل يا طوايف آنها ، ممكن بود به يكديگر بپيوندند . بعدها در دوران اسلام و زمانى كه كوفه وشام و بصره تحت سيطرهء قبايل بود ، به‌طور مداوم از افرادى ياد مىشود كه در ميان طايفه‌اى زندگى مىكنند و گفته مىشود كه حليف آنها هستند . بنابر اين پيمان تنها يك مسأله سياسى نبود ، بلكه گاه شكل خانوادگى به خود مىگرفت . آلوسى مىگويد : عرب هميشه قصد داشته دشمنان خود را جذب كند ، اين مسأله گاهى با ازدواجهاى متقابل صورت مىگرفت و بعد از آن ، منافرت به الفت تبديل مىشد و دشمن به دوست . خالد بن يزيد دشمن آل زبير بود ، وقتى با رمله ازدواج نمود ، دوستدارترين افراد

--> ( 1 ) . الاغانى ، ج 17 ، ص 299 ؛ المنمق ، ص 45 ( 2 ) . السيرة الحلبية ، ج 1 ، صص 132 - 131 ؛ مروج الذهب ، ج 2 ، ص 20 ؛ الكامل فى التاريخ ، ج 2 ، ص 41 ؛ المنمق ، صص 343 ، 219 ، 218 ، 46 ، 45 ؛ المحبر ، ص 167 ؛ الاغانى ، ج 17 ، ص 290 ( 3 ) . الاغانى ، ج 17 ، صص 291 ، 290 ، 289 ( 4 ) . المنمق ، ص 49 - 48 ؛ زمانى امام حسين عليه السلام امويان را تهديد كرد كه براى گرفتن حقش مردم رابه حلف الفضول دعوت خواهد كرد ؛ السيرة الحلبيه ، ج 1 ، ص 132 ( 5 ) . العصر الجاهلى ، ص 61 ( 6 ) . المنمق ، صص 281 - 280 ( چاپ بيروت ، صص 232 - 234 ) ( 7 ) . المنمق ، صص 229 - 281 ( بيروت ، عالم الكتب ) .